دعا یعنی چه و نقش آن در زندگی از دیدگاه دین تا روانشناسان

دعا و نقش آن در زندگی

عن الصادق علیه السلام: « الدعا یرد القضاء بعد ما ابرام ابراماً، فاکثر من الدعا فانه مفتاح کل رحمه و نجاح کا حاجه، و لا ینال ما عندالله عزوجل الا بالدعا، و انه لیس باب یکثر قرعه الا یوشک ان یفتح لصاحبه»(۱)ترجمه: از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: دعا قضا و حکم مقدری را که سخت و محکم شده است بر می گرداند پس بسیار دعا کن که دعا کلید در رحمت و کامیابی و موفقیت است و به آن چه نزد خدا است مگر به دعا نخواهد رسید به راستی هیچ دری نیست که ان را زیاد بکوبند جز آنکه بروی کوبنده اش باز شود.مرحوم کلینی این حدیث را به طور مستند نقل کرده است. قبل ازاینکه وارد شرح حدیث شوم لازم دیدم چند مطلب را عرض کنم.

دعا یعنی چه؟

دعا در لغت به معنای خواندن است چه این خواندن منضم با خواستن و چه به صورت نیایش و ستایش باشد در قرآن کریم هر جا لفظ دعا آمده با تمام مشتقات آن بمعنی خواندن است من باب نمونه چند آیه از قرآن را یادآور می شوم.«و اضرب نفسک مع الذین یدعون ربهم بالغداوه و العشی یریدون وجهه» (۲)نفس خود را به شکیبایی وادار کن با افراد و کسانی که پروردگار خود را در بامداد و شامگاه می خواند و رضای او را می طلبد.

« امن یجیب المضطر اذا دعاه و یکشف السوء»(۳)کیست درمانده را وقتی که بخواند اجابت کند و گرفتاری او را برطرف سازد.و آیات بسیار دیگری است که در آنها دعا به معنی خواندن آمده است.خداوند بزرگ در قرآن با عظمت و این معجزه ای ماندگار و جاودانی خود نیز دعا را عبادت خوانده است آن جا که می فرماید: « ادعونی استجب لکم ان الذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنم داخرین»(۴)مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم همانان کسانی که از عبادت من ( منظور همان دعا است) بزرگ منشی و خودخواهی کند خوار و ذلیل وارد جهنم می شود.

دعا صرف نظر از آثار نیک دیگری که دارد نوعی عبادت و برقراری ارتباط بین خدا و بندگان اوست که در آرامش درونی انسان و تسکین آلام و غم و غصه زندگی بسیار متأثر است و روح بخش، آنان که از عبادت محروم است پایگاه و پناه گاه محکم را از دست داده و در برابر مشکلات و حوادث روزگار همانند برگ بید خواهد لرزید چون یک آدم بی اسلحه و سپر است که در حین گیرو دار جنگ در میدان نبرد گرفتار شده باشد.

دعا و روایات

دعا در روایات ما هم به معنی عبادت آمده است و آن خود نوعی از عبادت است، بندگان مخلص الهی است که بواسطه عبات و دعا ارتباط بین خود و خالق خویش برقرار می کند .و آن لحظه برای آنها از لحظه های وصف ناپذیر است. پیامبر بزرگوار اسلام چنین می فرماید:

« الدعا مخ العباده»(۵)

دعا مغز عبادت است. دعا سلاح مومن، پیامبر عظیم الشان می فرماید:« الدعا سلاح المومن» (۶)دعا اسلحه مومن است.اگر مومن با خدایش راز و نیاز ندراد شب زنده داری ندارد او اسلحه ندارد تا با دشمن قسم خورده اش گلاویز شود.امیرالمومنین علیه السلام می فرماید: « الدعا تُرس المومن» (۷)دعا سپر مومن است. یعنی حضرت می فرماید: اگر قهرمان میدان جنگ سپر دفاعی نداشته باشد هرگز ممکن نخواهد بود که با اطمینان قدم به میدان بگذدارد.امام هشتم علی بن موسی الرضا به اصحاب خود می فرماید:« علیکم بسلاح الانبیاء. فقیل: ما سلاح الانبیاء؟ قال الدعاء» (۸)بر شما باد سلاح پیامبران، عرض کردند: سلاح پیامبران چیست؟ فرمود: دعا.رسول خدا می فرماید: « الا ادلکم علی سلاح ینجیکم من عدوکم و یدر رزقکم؟ قالوا: نعم. قال تدعون باللیل و النهار فان سلاح المومن الدعا». (۹)آیا شما را به سلاح که از دشمنان نجات بخشد و روزیتان را فراوان گرداند راهنمایی نکنم؟ عرض کردند: چرا. فرمود: شب و روز خدا را بخوانید که اسلحه مومن دعا است.

با دقت در احادیث فوق و امثال آن آثار دعا به روح و روان جامعه بشریت و انسان ها نمایان می گردد و آن هم فرق ندارد که از ذات اقدس الهی چیزی بخواهد و یا نخواهد.خلاصه دعا در وجود انسان من حیث آنکه دعا است اثر دارد و او را به یک منبع که سرچشمه ی همه امیدها و حیات بخش به همه دلهای پژمرده است وصل می کند.یکباره آن دل مرده را زنده و آن گل پژمرده شاداب و پرطراوت وارد میدان می شود و ان چه می بیند معشوق می بیند و بس این جاه است که همه ی مشکلات برای او تبدیل به راحتی و تلخی های روزگار مبدل به شیرینی می گردد و از خداوند خواسته ام هم چه دعا و هم چه حالنی را مرزوق ما گردانده آمین.

دعا و روان شناسان

امروز دانشمندان روان شناسی باین نتیجه رسیده اند که توجه به خدا و اصل نیایش و دعا موجب رفع بسیاری از گرفتاری ها و حتی امراض می گردد.اساساً بسیاری از امراض در محیط هایی که دعا و نیایش در آن جا وجود دارد راه ندارد.احتیاجات و نیازهای انسان دارد با دعا و نیایش تظاهر می کند و دعا است که نیاز انسان را به نمایش می گذارد.

دعا یک فریاد است و آن هم یک فریاد عجز و ناتوانی به محضر دوست.دعا اظهار عجز و درماندگی است دعا تقاضای کمک است و یک سرود عشق ازلی به پیشگاه کی؟ از آن کسی که همه ی هستی از جام شراب او سرمست و از بوی عطر آگین او معطر دعا کلمات نیست که مفاهیم آن را ندانیم و نفهمیم دعاهمیشه اثر آن مثبت است اگر ما حال دعا را داشته باشیم گویی او باری تعالی به حرفهای ما گوش می دهد و به آن جواب می دهد آنهم جواب مستقیم و بلاواسطه.

به به این چه مقام و چه جایگاه انسان این موجود خاکی کجا جواب مستقیم الهی کجا.این موجود عاصی کجا و آن گوش دادن او به حرف این موجود ناسپاس کجا راستی این عجب است ما باید خود را بشناسیم قدر او را هم بدانیم که او چه لطف به ما دارد آری! حوادث غیر منتظره ی اتفاق میافتد، تعادل روحی برقرار می شود دنیا چهره خشن و کره خود را دارد از دست می دهدد و مهربان می شود این جا است که قدرت عجیب و وصف ناپذیری از عمق وجود ما جوانه می زندو سر بالا می کند.این نیایش و دعا است که غم و غصه ها را ناچیز و آن را قابل تحمل می سازد.او وقتی که انسان تمام تکیه گاها را از دست بدهد بانسان امید بخش است و بانسان قدرت مقابله و ا یستادکی در برابر حوادث بزرگ و ناگوار می دهد.علم و نیایش گر چه با هم متفاوت است ولی با یکدیگر تباین ندارد با هم قابل جمع است چه بسیار دانشمندان است که همیشه لبهایش ترنم دعا دارد و سرمست از باده آن است.

«دیل کارنگی» روان شناس مشهور در کتاب آیین زندگی درباره اینکه جگونه نگرانی و تشویش را از خود دور کنیم می فرماید:امروز جدیدترین علم، یعنی روان پزشکی همان چیزیی را تعلیم می دهد که پیامبران تعلیم می دادند چرا؟ به علت اینکه پزشکان روحی دریافته اند که دعا و نماز و داشتن یک ایمان محکم به دین، نگرانی ، تشویش، هیجان و ترس را که موجب بسیاری از ناخوشی های ما است بر طرف می سازد. (۱۰) دکتر الکسیس کارل» نویسنده کتاب بشر مهجور«گمنام» و برنده بزرگترین افتخارات علمی، یعنی جایزه نوبل طی مقاله ای می نویسد: دعا و نماز قوی ترین نیرویی است که انسان می تواند تولید کند، نیرویی است که چون قوه ی جاذبه زمین وجود حقیقی و خارجی دارد.

در حرفه ی پزشکی ، خود من مردان را دیدم که پیش از آنکه به تمام معالجات دیگر در حال آنان موثر واقع نشده بود به نیروی دعا وعبادات از بیماری و مالیخولیا رهایی یافتند. دعا و نیاز چون رادیوم یک منبع نیروی مشعشعی است که خود به خود تولید می شود.از راه دعا بشر می کوشد نیروی محدود خود را با متوسل شدن به منبع نامحدود افزایش می دهد.وقتی که ما دعا می خوانیم خود را با قوه ی محرکه ی نامحدودی که تمام کائنات را به هم پیوسته است، متصل و مربوطه می کنیم، ما دعا می کنیم که قسمتی از آن نیرو به حوائج ما اختصاص داده شود ، به طرف همین استدعا نواقص مرتفع می شود و با قدرتی بیشتر و حال بهتر از جا بر می خزیم.

هر وقت ما با شور و حرارت خداوند را درد عا و نماز مخاطب می سازیم ، هم روح و هم جسم خود را بوجهی احسن تغییری دهیم.غیر ممکن است مرد یا زنی تنها برای یک لحظه به دعا بپردازد و نتیجه ی مثبت و مفیدی از آن نگرد. (۱۱)دانشمندان مزبور یکی از راه های مبارزه با بی خوابی رادعا ذکر کرده است و از قول یکی از دانشمندان انگلیسی نقل می کند: که وی طی نطق خود در انجمن پزشکی اظهار داشت: متاثرترین مولد خواب که در اثر سالها تجربه بر من آشکار شده دعاست».(۱۲)با بیان این مطالب به خوبی روشن می شود که دعا و توجه به خدا صرف نظر از طلب و درخواست چیزی از او در رفع آلام و نگرانی ها و حتی امراض اثر مهم غیر قابل انکاری دارد از این جهت امام باقر علیه السلام در حدیثی به محمد بن مسلم می فرماید: « الا اخبرک بما فیه شفاء من کل داء حتی السام؟ قال: بلی. قال: الدعا». (۱۳)آیا به تو خبر ندهم از چیزی که شفاء هر دردی حتی مرگ است؟ عرض کرد: چرا. فرمود:آن دعا است.

دعا در هر حال

لازم است که انسان در حال راحتی و گرفتاری در حالی که غرق نعمت است و آن حال که گرد وغبار فقر و ناداری از سر و صورت او نمایان است دعا کند و خداوند را بخواند چرا؟برای اینکه دعا تنها برای حال گرفتاری و مشکلات تشریع نشده است بلکه دعاء بندگان خدا او را در همه حال زیبا و نیکو است استجابت دعا در حال است که انسان در حال آرامش او را فراموش نکند و از او درخواست و طلب داشته باشد و در عین حال آنهایی که تنها در حال گرفتاری دعا می کند و تضرع می کند و زاری نکوهش شده آن جا که می فرماید:« و اذا مس الانسان الضر دعانا لجنبه او قاعداً او قائما کشفنا عنه ضره مر کان لم یدعنا الی ضر مسه کذلک زین للمترفین ما کانوا یعلمون». (۱۴)چون بانسان گرفتاری و محنتی رسد ما را در حال خفتن یا نشسته یا ایستاده بخواند، و چون گرفتاری اش را بر طرف کنیم برود گوئی اصلاً ما را برای گرفتاری که باو رسیده بود نخوانده است.

این چنین برای اسراف گران اعمال ایشان آرایش داده شده است.و در جای دیگر نیز می فرماید:« و اذا انعمنا علی الانسان اعرض و ندائنا بجانبه و اذا مسه السر فذو دعاء عریض» (۱۵)وقتی که به انسان نعمتی دهیم از ما روی گرداند و تکبر و بزرگی کند و چون بدی و بلایی به او رسد و گرفتار شود دعا بسیار عریض و طویل دارد.

در این زمینه آیات دیگری هم در سوره های یونس، روم، لقمان و عنکبوت وجود دراد.و ائمه معصومین علیه السلام هم با زبان های مختلف ضمن روایات این مطلب را بیان داشته که در هر حال مشغول دعا و خواندن ذات اقدس لا یزال باشد.حتی در بعضی روایات صریحاً بیان داشته که اگر کسی تنها در حال گرفتاری دعا کند دعایش مستجاب نمی شود.از حضرت صادق علیه السلام روایت شده است که می فرماید: « من تقدم فی الدعا استجیب له اذا نزل به البلاء و قالت الملائکه صوت معروف و لم یحجب عن السماء و من لم یتقدم فی الدعاء لم یستجیب له اذا نزل البلاء و قالت الملائکه ان ذاالصوت لا نعرفه»(۱۶)

امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که در دعا پیش دستی ننماید او همیشه و در هر حال به درگاه خدا دعا کند در وقت نزول بلاء دعایش مستجاب گردد و فرشتگان گویند: صدای آشنا است و دعایش باز نگردد و کسی که در دعا پیش دستی نکند و فقط در وقت نزول بلاء دست به دعا بردارد دعایش در آن وقت مستجاب نگردد و فرشتگان گویند: این صدا را نمی شناسیم.در روایت دیگری می فرماید:« قیل: این کنت قبل الیوم» (۱۷)باو می گویند: تا به امروز کجا بودی؟ذات اقدس الهی به حضرت داوود وحی فرمود: « اذکرونی فی ایام سرائک حشی استجیب لک فی ایام ضرائک» (۱۸)مرا در روزهای خوشی و آسایش یاد کن تا من دعای تو را در روزهای سختی و گرفتاری اجایت کنم.دل کارنگی روان شناس مشهور آمریکایی در این باره می گوید: « بسیاری از ما وقتی از زندگی به ستوه می آییم و به آخرین حد از نیروی خود می رسیم در نا امیدی و یاس رو به خدا بر می گردانیم. البته در موقع گرفتاری هیچ کس منکر خدا نیست. اما چرا تا مرحله ناامیدی و یاس تامل کنیم؟ چرا هر روز تجدید قوا ننمائیم؟ چرا برای دعا منتظر فرا رسیدن روز معینی بنشینیم؟»(۱۹)آن چه تاکنون از آيات قرآن و روايات ائمه معصومین علیهم السلام بدست آمد دو مطلب است:

۱-ما باید در تمام حال خدا را بخوانیم نه اینکه دعا کردن را اختصاص به حال گرفتاری دهیم فقط وقتی گرفتاری، مشکلات و سختی ها دعا کنیم اگر چنین کنیم و تنها در حال گرفتاری دست به دعا برداریم دعای ما استجاب نمی شود به عبارت دیگر علت عدم استجابت دعا اختصاص آن در حال گرفتاری است.

۲- مطلب دوم اینکه فرمان و دستور اصل دعا از جانب خداوند است و آن توجه دادن مردم به سوی خدا و برقراری ارتباط میان آنها و خالق است تا اینکه بندگان خدا در همه حال خدایش را بخواند و به یاد او باشد اگر چنین کنند در مقابل طوفان های سهمگین زندگی و پیش آمدهای ناگوار هرگز در هم نخواهد شکست بلکه این جاست که خداوند بواسطه آن دعاهایی که داشته قلب او را قوی و نیرومند می سازد و آنچنان نیرومند که دیگران را به تعجب وامی دارد.ما در این زندگی روزمره بارها افراد این چنینی را دیده و تجربه کرده ایم خلاصه آنها آنچه را می طلبند بآن رسیده و ما سوای آن حقیقت چیزی در نظر ایشان ارزش ندارد.

یک فرد شاخص از این مردان الهی حضرت یونس است بواسطه ترک اولی که کرده بود زندانی شکم ماهی شد اما در آن تنگنا و ظلمات خدایش را صادقانه خواند و زمزمه ها و ترنم هایش در آن جا دل انگیز بود خدایش او را یاری کرد ، نجاتش داد.قرآن در این زمینه بآهنگ دل نواز و جملاتز یبا می فرماید:« و ذالنون اذ ذهب مغاضبا فظن ان لن نقدر فنادی فی الظلمات ان لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین فاستجبنا له و نجیناه من الغم و کذلک ننجی المومنین» (۲۰)یاد یونس کن آنگاه که خشم ناک رفت و گمان داشت که بر او سخت نخواهند گرفت پس در ظلمات ندا در داد که معبودی جز او نیست، منزهی تو و من از ستمکاران هستم پس ما اجابتش کردیم و از اندوه نجاتش دادیم و ما این چنین مومنان را نجات دهیم.

در این جا خداوند زندگی سخت و دشوار یونس را ظلمات خوانده است.راستی در هم چه جایگاه سخت و دشوار جز توجه به خدا و دعا به درگاه حق چیزی است که هم چه افراد گرفتار را از طوفان حوادث و گرداب غم و غصه نجات دهد نه فقط خدا است دست گرنده و اطمینان بخش لذا در قرآن عظیم الشأن خوبش می فرماید:« الا بذکر الله تطمئن القلوب» (۲۱)تنها یاد خداست که آرام بخش و قلب را مطمئن می سازد.پس اگر انسان خدا را داشته باشد و در دل شبهای تاریک زمزمه با او داشته باشد پس چه را ندارد.

دعا و هدف خلقت

این جا لازم است قدری گام فراتر گذاشت و مطلب دیگری عرض کنم و آن اینکه: دعا هدف خلقت است یعنی می توان گفت که غرض از خلقت این جهان این است که مخلوقات ا لهی خدایش را شناخته و او را بخواند و دلیل آن این است که یک جا خداوند می فرماید: « و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون» (۲۲) ما جن و انس را نیافریدیم مگر اینکه مرا عبادت کنند.و در جای دیگری دعا را عبادت خوانده است و فرموده: « ادعونی استجب لکم ان الذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنم داخرین» (۲۳)مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم به راستی آنها که از عبادت من سربزرگی کنند به دوزخ به خواری می افتد.

امام باقر علیه السلام در تفسیر این آیه می فرماید: منظور از عبادت در این آیه همان دعا است و دعا بهترین عبادت است.(۲۴)و در جای دیگر فرموده است: « قل ما یعبوا بکم ربی لولا دعائکم»(۲۵)بگو اگر دعای شما نبود پروردگار من به شما توجه نداشت.این دو آیه یعنی آیه ۵۶ سوره ذاریات و آیه ۷۷ سوره فرقان در مورد خلقت انسان آمده و از آنها فهمیده می شود که هدف از خلقت عبادت است و عبادت همان دعا است بلکه دعا بهترین و عالی ترین عبادت است و به عبارت دیگر بهترین عبادت دعا است.حدیث دیگری است که حضرت امام محمد باقر علیه السلام در آن می فرماید: کثرت دعا افضل از کثرت قرائت است.

در این حدیث از حضرت سئوال شده که کثرت قرائت افضل است یا دعا اصل سئوال بدین قرار است.« ان کثرت القراءه افضل او اکثر الدعا؟ قال: الدعا، اما تستمع لقوله تعالی: قل ما یعبوبکم ربی لولا دعائکم: (۲۶)زیاد خواندن قرآن بهتر است یا دعای زیاد؟ فرمود: دعاء آیا گفتار خدای تعالی را شنیده ای که می فرماید: اگر دعا شما نبود پروردگار من به شما توجهی نداشت.اکنون که معنی دعا و نقش آن در زندگی روشن شد به شرح و توضیح حدیثی که دراول عنوان شد می پردازیم انشاءالله تعالی.شرح و توضیح حدیث« الدعا یرد القضاء بعد ما ابرم ابراماً»

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید

*